Pałac Potockich na Jabłonnej

Pałac Potockich na Jabłonnej

Jabłonna – miejscowość na prawym brzegu Wisły, położona o niespełna 20 km od stolicy przy trakcie Warszawa-Modlin, już w XV w. stanowiła własność biskupów płockich, którzy z czasem obrali ją na swoją letnią rezydencję. Królewicz Karol Ferdynand Waza, syn Zygmunta III i brat Władysława IV, biskup wrocławski i płocki, wybudował tu w roku 1646 prywatną kaplicę „w budynku, który służył odpoczynkowi wśród przyjaciół po trudach”, jak głosi tekst marmurowej tablicy wmurowanej w ścianę północną obecnego pałacu. Nie umiemy powiedzieć jak wyglądała ta kaplica, nie wiemy również nic na temat samej siedziby biskupiej. Z Jabłonny po śmierci Władysława IV prowadził Karol Ferdynand kampanię wyborczą o polską koronę, zakończoną zrzeczeniem się własnej kandydatury na rzecz brata Jana Kazimierza. W roku 1773 biskupem płockim został Michał Poniatowski? brat króla Stanisława Augusta, późniejszy prymas Rzeczypospolitej, który w tym samym roku odkupił Jabłonnę od kapituły płockiej. W roku 1774 rozpoczął przekształcanie posiadłości w nowoczesną rezydencję pałacowo-parkową. Na folwarku i we wsi wystawiono nowe budynki gospodarcze. W tym samym roku rozpoczęto budowę nowej siedziby dla biskupa według projektu architekta królewskiego Dominika Merliniego. Całość wraz z parkiem i znajdującymi się w nim pawilonami była gotowa w połowie lat osiemdziesiątych XVIII w. Siedziba Michała Poniatowskiego składała się z parterowego pałacyku właściwego i z ujmujących go dwóch kwadratowych dwupiętrowych pawilonów. Do pawilonu prawego przylegała prostokątna piętrowa oficyna. Pałacyk właściwy był już pod dachem w roku 1775, prace przy jego dekoracji trwały jeszcze w roku 1777.

Pałac Ostrogskich

Pałac Ostrogskich

Nazwa Pałac Ostrogskich, którą niesłusznie istniejący dziś pałac, wiąże się z osobą ks. Janusza Ostrogskiego kasztelana krakowskiego, posiadacza tych gruntów od schyłku XVI w. Ks. Janusz Ostrogski miał rozpocząć na tym miejscu budowę zamku. Po jego śmierci w roku 1620 grunty przeszły na własność książąt Zasławskich, a potem rodziny Denhoffów. Najprawdopodobniej w roku 1681 kupił je podkanclerzy koronny Jan Gniński z zamiarem wzniesienia tu własnej siedziby. Z zamówieniem na projekt pałacu zwrócił się do Tylmana z Gameren, który zaproponował mu budowę okazałej rezydencji złożonej z pałacu właściwego, mającego stanąć na tarasie wysuniętym ku „Wiśle, oraz dwóch wolno stojących pawilonów gospodarczych. Projekt ten pozostał na papierze z powodu ogromnych kosztów, jakie pochłonęły roboty ziemne związane z formowaniem tarasu i budową murów oporowych. Tylman zapewne jeszcze za życia podkanclerzego znacznie zredukował projekt rezydencji Zrezygnowano z korpusu głównego. Siedziba według nowego projektu miała się składać z dwóch wolno stojących pawilonów, które zamierzano postawić na miejscu pawilonów gospodarczych proponowanych w pierwszej wersji projektu. Ostatecznie zrealizowano tylko pawilon północny wzniesiony na wysokim tarasie nad wąwozem ulicy Tamka. Budynek ten o formach silnie klasycyzującego baroku górował nad niską zabudową Powiśla i od razu stał się ważnym akcentem panoramy Warszawy oglądanej od strony Wisły. Po śmierci podkanclerzego Jana Gnińskiego pałac dziedziczyli kolejno jego dwaj synowie. Na początku XVIII w. pałac użytkował ordynat Tomasz Józef Zamoyski, ale pełnoprawnym jego właścicielem stał się dopiero w roku 1721. Po nim odziedziczył pałac jego brat, ordynat Michał Zdzisław, którego synowie Jan Jakub i Andrzej odstąpili rezydencję w roku 1740 biskupowi przemyskiemu Walentemu Czapskiemu. Nazwa „Pałac Ordynacki” pochodzi z okresu władania nim przez rodzinę Zamoyskich; nazwa ta przetrwała bardzo długo.

Pałac Dziewulskich

Pałac Dziewulskich

Posesja, na której stoi pałacyk, została nabyta w roku 1909 przez znanego prawnika i ekonomistę Stefana Dziewulskiego i jego żonę Antoninę Marię z Natansonów. Zburzono istniejący tu pałacyk należący przedtem do ks. Eugeniusza Lubomirskiego i na jego miejscu wybudowano w roku 1910 nowy według projektu Władysława Marconiego. Była to bodaj ostatnia luksusowa siedziba wybudowana w Alejach Ujazdowskich. Nieregularny i malowniczy pałacyk opracowany jest niezwykle starannie w duchu późnego renesansu i doskonale harmonizuje z wcześniejszymi siedzibami w Alejach. Ośrodkiem układu jego wnętrz jest ogromny hall z klatką schodową. Po śmierci Stefana Dziewulskiego w roku 1941 pałacyk przeszedł na własność wdowy i pięciorga dzieci. Z zawieruchy drugiej wojny światowej wyszedł obronną ręką. W roku 1946 spadkobiercy Dziewulskiego sprzedali nieruchomość przedstawicielstwu dyplomatycznemu Bułgarii, które mieści się tu do dziś.

Przekazanie Palacu Potockich

Izabella Lubomirska przekazała pałac swej córce Aleksandrze zamężnej za hr. Stanisławem Kostką Potockim, znanym kolekcjonerem i historykiem sztuki. Po jego śmierci w roku 1821 wdowa przez jakiś czas sama zarządzała majątkiem, a w roku 1824 oddała zarząd dóbr wraz z pałacem w ręce syna Aleksandra. Po jej śmierci w roku 1831 Aleksander Potocki stał się jedynym właścicielem nieruchomości. Dla siebie zarezerwował apartament na pierwszym piętrze korpusu głównego, resztę pomieszczeń pałacowych przeznaczając do wynajęcia. Z kolei po śmierci Aleksandra w roku 1845 pałac przeszedł na własność jego syna, Stanisława Potockiego. Powoli wspaniała siedziba arystokratyczna stawała się kamienicą dochodową. W skrzydle od ulicy Czystej – dzisiejszej Ossolińskich – urządzono sklepy; w pawilonie na rogu Czystej i Krakowskiego Przedmieścia mieściła się od roku 1857 znana księgarnia Gebethnera i Wolfa. Wykorzystano również dziedziniec pałacowy wydzierżawiając go Gracjanowi Ungrowi pod budowę okazałego pawilonu przeznaczonego na wystawy artystyczne. Pawilon ten wzniesiono w roku 1881 według projektu Leandra Marconiego. Tu właśnie publiczność warszawska miała okazję obejrzeć wielkie kompozycje historyczne Grunwald i Hołd Pruski Jana Matejki. W roku 1886 pałac odkupił hr. Józef Potocki z Antonin, który przystąpił w roku 1896 do gruntownej restauracji budynku. Zburzono pawilon Ungra i wyposażono bramy po obu stronach kordegardy w neobarokowe kraty według rysunku Leandra Marconiego. Restauracją pałacu kierował jego brat, Władysław Marconi.

Nowa Siedziba Krasińskich

Nowa Siedziba Krasińskich

Nowa siedziba była neorenesansową piętrową budowlą, regularną i symetryczną, wybudowaną na wydłużonym planie i odznaczającą się skomplikowaną bryłą. Do jej budowy zastosowano żeliwo, materiał wchodzący dopiero w powszechne użycie. Taras pierwszego piętra pomiędzy ryzalitami elewacji o- grodowej wsparty jest na czterech parach smukłych żeliwnych kolumienek. Dekorację rzeźbiarską pałacu opracował Juliusz Faustyn Cengler. Trójkątny fronton elewacji frontowej wieńczą rzeźby dzieci personifikujących cztery pory roku. We wnękach ryzalitów bocznych znalazły się rzeźby przedstawiające Fortunę i Ceres, tę samą elewację ozdobiono również popiersiami czterech hetmanów: Stanisława Koniecpolskiego, Stefana Czarnieckiego, Pawła Sapiehy i Jana Tarnowskiego. Elewację ogrodową zdobią natomiast popiersia królowych: Wandy, Dąbrówki, Jadwigi i Barbary. Spadek terenu od strony ogrodowej wykorzystano na założenie malowniczych tarasów i schodów, dzięki którym park ursynowski uchodził za jedno z najpiękniejszych założeń tego rodzaju w okolicach Warszawy. Eliza Krasińska w rok po śmierci męża poślubiła znacznie młodszego od siebie Ludwika Krasińskiego, człowieka rzutkiego i energicznego, który zajął się administracją jej ogromnego majątku. W dziejach Ursynowa rozpoczął się trzydziestoletni okres rozkwitu. Eliza zmarła w roku 1876. Posiadłość przekazała testamentem swemu drugiemu mężowi. Kiedy ten ostatni zmarł w roku 1895, Ursynów dostał się ordynatowi opinogórskiemu Adamowi Krasińskiemu, wnukowi Zygmunta. Nowy właściciel ofiarował posiadłość w roku 1906 Seminarium Nauczycieli Ludowych, które mieściło się tu jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym.

Pałac Sobańskich

Dzieje tego pałacyku w obecnym stanie badań nie są dla nas zupełnie jasne. Zdaniem niektórych badaczy dziejów Warszawy powstał on w latach 1852-1854, wzniesiony w stylu „toskańskim” według projektu Juliana Ankiewicza dla Anieli z Ostrowskich Bławackiej. W roku 1861 właścicielem nieruchomości stał się Aleksander Bobrownicki, a w 1865 hr. Ludwik Krasiński, który w tym samym roku sprzedał ją Emilii z Łubieńskich Sobańskiej, żonie hr. Feliksa Sobańskiego, wielkiego posiadacza ziemskiego z Ukrainy i filantropa. Zdaniem licznych badaczy pałacyk wybudowali w roku 1876 Sobańscy według projektu znanego architekta Leandra Marconiego. Trudno dziś ustalić, co stało się z pałacykiem Ankiewicza. Czy został rozebrany, czy też uległ gruntownej przebudowie przez Marconiego? Istniejący do dziś pałacyk sprawia jednakże wrażenie dzieła jednorodnego i nic nie wskazuje na to, aby wchłonął jakąś inną budowlę. Siedziba Sobańskich odsunięta jest od linii ulicy, po obu jej stronach wznoszą się niewielkie malownicze pawilony. Architektura jej nosi cechy renesansu i opracowana jest w każdym szczególe niezwykle starannie. Pałacyk słusznie uchodził za jedną z najpiękniejszych rezydencji Alej Ujazdowskich. Za nim rozciągał się obszerny ogród rozparcelowany w dwudziestoleciu międzywojennym; wytyczono na jego miejscu Aleję Przyjaciół i zabudowano ją luksusowymi kamienicami.

Po śmierci Marszałka

Po śmierci marszałka Stanisława Małachowskiego w roku 1808 pałac przeszedł na własność jego pasierbicy, księżniczki Marii Urszuli Radziwiłłówny, żony generała Wincentego Krasińskiego. Synem ich był wielki poeta Zygmunt. W okresie Królestwa Polskiego pałac był jednym z ośrodków życia towarzyskiego i umysłowego stolicy. Generał Wincenty Krasiński chętnie zapraszał do siebie pisarzy i artystów. W roku 1826 mieszkanie w lewej oficynie od strony Krakowskiego Przedmieścia wynajęła rodzina Chopinów. W latach 1851-1852 Henryk Marconi rozbudował pawilony frontowe pałacu, nadające dobudowanym częściom charakter późnobarokowy, znakomicie nawiązujący do architektury już istniejącej. W części południowej pałacu znalazły pomieszczenie zbiory biblioteczne Ordynacji Krasińskich. W roku 1859 po śmierci poety Zygmunta Krasińskiego pałac przeszedł na własność jego syna Władysława , a później wnuka Adama. Od roku 1909 do 1945 właścicielem pałacu był hr. Edward Raczyński, który otrzymał tę nieruchomość na mocy działów rodzinnych. W dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy Raczyński był ambasadorem Rzeczypospolitej Polskiej w Wielkiej Brytanii, wynajmował pałac m.in. na mieszkanie reprezentacyjne ministra spraw zagranicznych Józefa Becka. Pomiędzy rokiem 1865 a 1867 została przebita ulica Berga; przy nowej ulicy znalazła się boczna elewacja pałacu i oficyn. W roku 1867 nadbudowano od tej strony korpus główny pałacu zrównując go z narożnymi pawilonami. W elewacji od nowo wytyczonej ulicy znajdowało się wejście do Biblioteki Ordynacji Krasińskich. Około roku 1890 odnowiono i zarazem przebudowano oficyny pałacowe według projektu Juliana Antkiewicza; jednocześnie w pałacu zmieniono dekorację niektórych pomieszczeń według projektu Jana Heuricha starszego i Stefana Szyllera.

Pałac Potockich

W roku 1643 stał na tym miejscu dwór wojewody sieradzkiego Kaspra Denhoffa, który opisał Adam Jarzębski w Gościńcu. Po śmierci Kaspra w roku 1645 jego warszawską siedzibę odziedziczył najstarszy syn Aleksander, sekretarz królewski i opat jędrzejowski. Historycy przypuszczają, że dwór ten uległ zniszczeniu w czasie najazdu szwedzkiego. Nowy dwór, piętrowy, utrzymany w duchu skromnego baroku wzniósł stryjeczny brat Aleksandra, Ernest Denhoff, wojewoda malborski, zmarły w roku 1693. Przypuszczalnym twórcą jego siedziby był Józef Piola. Po śmierci Ernesta dwór odziedziczyła jego żona Konstancja ze Słuszków. Historycy wysuwają przypuszczenie, że dwór ten dostał się następnie córce Ernesta z pierwszego małżeństwa Joannie, która poślubiła swego kuzyna Stanisława Denhoffa, wówczas hetmana polnego litewskiego, później zaś wojewodę połockiego. Joanna Denhoffowa zmarła w roku 1716, a Stanisław osiem lat później ożenił się po raz drugi z Marią Zofią Sieniawską, którą odumarł w roku 1728, pozostawiając jej dwór przy Krakowskim Przedmieściu. Po śmierci męża, a w rok później matki, Maria Zofia z Sieniawskich Denhoffowa stała się jedną z najmajętniejszych dam w Europie, odziedziczyła bowiem wielki majątek mężowski i kolosalną fortunę Sieniawskich. O jej rękę starali się zagraniczni książęta panujący i liczni konkurenci spośród najwyższej arystokracji polskiej. Maria Zofia wyszła ostatecznie za mąż w roku 1731 za księcia Augusta Aleksandra Czartoryskiego, wojewodę ruskiego, który stał się współtwórcą potęgi tak później aktywnej „Familii”. Do generalnej przebudowy siedziby przy Krakowskim Przedmieściu Czartoryscy zabrali się bardzo późno, bo dopiero około roku 1760.

Pałac Krasińskich

Kamień węgielny pałacu położono i poświęcono 12 czerwca 1877 roku. Fundatorem siedziby był Jan Karnicki, tajny radca, sekretarz stanu i senator Cesarstwa Rosyjskiego, zaś autorem projektu architekt Józef Huss, który następnie zarządzał jej budową. Pałac wzniesiony w linii zabudowy ulicy jest budowlą dwupiętrową, z elewacją frontową opracowaną bardzo starannie w duchu dojrzałego renesansu, wyróżniającą się okazałymi loggiami na pierwszym i drugim piętrze. Tak jak wiele innych dzieł Józefa Hussa, elewacja frontowa pałacu zdradza powiązania z architekturą berlińską tego czasu, co nie wydaje się dziwne ze względu na fakt, że Huss studiował w latach 1864-1866 w Bauakademie w Berlinie. Do pałacu właściwego przylega od podwórza dwupiętrowa oficyna boczna; w roku 1928 równolegle do pałacu wybudowano wielopiętrową nowoczesną oficynę z licznymi mieszkaniami, aby podnieść dochodowość posesji. Pałac frontowy zamieszkiwany był tylko przez właścicieli. W obecnym stanie badań nie wiemy, jak wyglądały jego wnętrza, do dziś w niektórych pomieszczeniach pierwszego piętra zachowały się fragmenty sztukaterii. Pałac wraz z posesją wielokrotnie zmieniał właścicieli. Przetrwał szczęśliwie ostatnią wojnę, obecnie po wielokrotnych przeróbkach użytkowany jest przez biura wielu instytucji.

Pałac Szlenkierów

Powstał w latach 1881-1883 wzniesiony według projektu Witolda Lanciego dla bogatego garbarza Karola Jana Szlenkiera. Jest to pałac wybudowany w linii zabudowy ulicy z wewnętrznym dziedzińcem otoczonym skrzydłami. Fasada pałacu przypominała dawniej dzieła dojrzałego renesansu rzymskiego, a portal z potężnymi altanami dźwigającymi balkon pierwszego piętra wzorowany był na portalu Palazzo Davia-Bargellini w Bolonii. Z włosko-renesansową architekturą fasady pozostawał w pewnej dysproporcji stromy dach częściowo przysłonięty balustradową attyką, przypominający dachy stosowane we Francji w okresie późnego renesansu. Połączenie takie nie było rzadkością w twórczości Witolda Lanciego, znamienne też było m.in. dla wiedeńskiego środowiska architektonicznego, pod którego wpływem Lanci pozostawał. Parter pałacu zajmowały biura Szlenkiera, pierwsze piętro zajęte było w całości przez apartament właściciela i jego rodziny, pozostałe pomieszczenia przez służbę i oficjalistów. Z wnętrz utrzymanych w duchu renesansu wyróżniała się okazała klatka schodowa z ciemnoczerwonymi trzonami marmurowych kolumn kontrastującymi z białymi bazami i kapitelami. Dekorację malarską wnętrz wykonał techniką enkaustyczną Wojciech Gerson. Koszt budowy pałacu przekroczył sumę 300.000 rubli, sumę wówczas znaczną. Pałac Szlenkierów należał do najwspanialszych siedzib plutokracji warszawskiej ostatnich lat XIX w.

Strona 1 z 212